Malcolm X over culinaire toe-eigening

Vijfenvijftig jaar geleden werd de legendarische Afro-Amerikaanse islamitische revolutionaire mensenrechtenactivist Malcolm X (al-Ḥājj Mālik ash-Shabāzz) vermoord in de Auduban balzaal (Harlem, New York). De daders waren leden van de Nation of Islam (NOI), de organisatie waarvan hij , tot kort daarvoor, één van de belangrijkste leden was. Malcolm X had zijn eigen dood al voorzien na de vele doodsbedreigingen en de brandstichting in zijn woning, niet lang voor wat zijn laatste toespraak zou worden. De bewust gebrekkige beveiliging die hij kreeg van de autoriteiten (politie, F.B.I.)  hielp ook niet mee aan het voorkomen van zijn aangekondigde dood. Dit waren dezelfde autoriteiten, die angstig waren voor de opkomst van een zwarte messias, die de zwarte gemeenschap zou kunnen verenigen en hem mede daarom jarenlang nauwlettend in de gaten hielden.

Ontmoediging en transformatie

Malcolm Little werd geboren in Omaha, Nebraska, maar groeide op in Lansing, Michigan. Waar hij een groot deel van zijn jeugd doorbracht in pleeggezinnen, nadat zijn vader was vermoord door witte nationalisten vanwege zijn assertiviteit en ideeën over zwarte vooruitgang. Zijn moeder, die de zorg moest dragen voor zeven kinderen werd het teveel en moest worden opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis.

Al op jonge leeftijd bleek Malcolm te beschikken over een grote mate van intelligentie en ambitie. Hij zag zichzelf advocaat worden om het onrecht waarmee hij al op jonge leeftijd in aanraking kwam te bestrijden. Hoewel hij één van de beste leerlingen was op een overwegend witte school, werd dit ontmoedigd door zijn witte leraar die het geschikter leek om hem iets met zijn handen te laten doen. Advocaat was geen beroep voor een Afro-Amerikaan. Deze ontmoediging heeft veel impact gehad op zijn leven benadrukt hij in zijn autobiografie.

Hij komt te wonen in Boston en later Harlem, raakt verzeilt in de criminaliteit en belandt vervolgens in de gevangenis voor een reeks inbraken en de omgang met witte vrouwen. Via zijn broer is hij dan al in contact gekomen met het islamitische geloof en sluit zich aan bij de Nation of Islam (Afro-Amerikaanse politieke en religieuze beweging onder leiding van Elijah Muhammad, 1897-1975) kort nadat hij achter de tralies terecht komt. Hij begint te corresponderen met Muhammad en leest alles wat voorhanden is in de gevangenisbibliotheek. Dit is zijn ‘studententijd’ en de gevangenis wordt zijn ‘Universiteit’.

Op het moment dat hij zich aansluit bij de NOI neemt hij afscheid van de achternaam Little, gezien de naam Little symbool staat voor de slavenhouder die zijn voorouders tot slaaf gemaakt heeft. X staat voor zijn oorspronkelijke Afrikaanse familienaam die hij dankzij “de witte duivel” nooit gekend heeft. In de gevangenis maakt hij een enorme transformatie door en wanneer hij na zes jaar weer op vrije voeten komt, blijkt hij een groot organisatorisch- en spreektalent te hebben ontwikkeld. Zijn talent en inzet zorgen ervoor dat hij binnen de kortste keren de nummer twee binnen de NOI wordt en overal in het land wordt uitgenodigd om te komen spreken en zijn boodschap te komen verkondigen.

Gedachtegoed

Zijn vurige welbespraakte toespraken en lezingen riepen op tot selfempowerment. Zijn redevoeringen hadden als doel de trots en het zelfbewustzijn van de zwarte gemeenschap te vergroten. Door het heft in eigen hand te nemen zou de “so called American negro” zich los kunnen maken van de eeuwenlange onderdrukking door de witte machtsstructuur en de psychologische en fysieke impact die dit als gevolg had. Het was zaak om de verdiensten van de eigen gemeenschap te erkennen, te benadrukken en hieruit kracht te putten om in het eigen levensonderhoud te voorzien. De status quo kon volgens Malcolm alleen doorbroken worden door zelfbeschikkingsrecht af te dwingen “By any means necessary”.

Malcolm, die via zijn vader geïnspireerd werd door de zwarte nationalist Marcus Garvey (1887-1940) ging hierin verder dan bijvoorbeeld de christelijke burgerrechtenactivisten zoals Martin Luther King. Deze “integration hungry negroes” werden vaak door Malcolm vergeleken met het karakter van oom Tom – uit het tot het klassiek geworden boek (1852) van een tegenstander van de slavernij, Harriet Beecher Stowe (1811-1896) – die zijn lot als slaaf zonder tegenspraak en verzet onderging. Of met de ‘huisslaaf’ die vanwege zijn ‘privileges’ extra gehoorzaam was aan zijn witte eigenaar. Het enige wat Malcolm graag geïntegreerd zag was zijn koffie.

De tactieken van deze ‘gematigde’ burgerrechtenactivisten waren volgens hem alleszins ontoereikend om de zwarte gemeenschap vooruit te helpen. Burger- en stemrechten verkrijgen is één ding. Institutionele gelijkwaardigheid en economische rechten waaronder voedselvoorziening, werk en armoedebestrijding zijn iets heel anders en een stuk lastiger te bewerkstelligen. Hierom moest uit een ander vaatje getapt worden.

Er is discussie over of Malcolm X tegen het einde van zijn leven toenadering zocht tot andere burgerrechtenorganisaties en hun leiders. Wat in ieder geval blijkt, wanneer de breuk met de NOI definitief is, hij een organisatie opricht met een naam waaruit verbroedering spreekt.

Over de Afro-Amerikaanse geschiedenis

Eén van zijn laatste toespraken die hij gaf voor de door hemzelf gestichte seculiere ‘Organisation for Afro-American Unity’ (OAAU) werd gewijd aan de Afro-Amerikaanse geschiedenis. Malcolm X spreekt over een verleden dat de toehoorders vaak zelf niet kennen, een tijd lang voordat de trans-Atlantische slavernij hun Afrikaanse gemeenschappen ruïneerde. Hij legt de mechanismen uit waarmee de witte slavenhandelaars en kolonialen, het onmenselijke karakter van hun uitbuitingspraktijken voor zichzelf goedpraten en hoe veel zwarte Amerikanen die normen eigen hebben gemaakt.

De Europese ‘beschaving’

Bijzonder interessant wordt het wanneer Malcolm X in de openingspassage van de zevende paragraaf met bovenstaande titel in gaat op een bijzondere Europese eetgewoonte waarover veel op te merken valt vanuit voedselhistorisch perspectief. Niet alleen trekt Malcolm terecht de beschaving van de witte Europeaan in twijfel die schuldig is aan één van de grootste misdaden in de geschiedenis. Hij laat ook zijn ongenoegen blijken over wat we tegenwoordig culinaire toe-eigening noemen. Maar vanuit een andere invalshoek dan de huidige discussie.

“In die tijd liep de zwarte in Egypte in zijden kleren rond, broeders. De bewoners van Europa wisten toen nog niet eens wat kleren waren. Ze liepen naakt rond, of droegen dierenpelsen […]  Voedsel werd in Europa niet gekookt. Dat zullen ze zelf wel toegeven: toen ze in grotten woonden en het een of andere dier de kop insloegen, slokten ze het vlees rauw op. Ze aten rauw vlees, rauw voedsel. Vandaag hebben ze het nog steeds graag rauw. Als ze een restaurant binnenstappen hoor je ze vaak zeggen: ‘voor mij een licht gebakken biefstuk, waar het bloed nog uitloopt’. En dan ga jij ze achterna en je zegt: ‘voor mij een rauwe biefstuk waar het bloed uitloopt’.

Dit doen jullie niet omdat jullie dat lekker vinden, jullie doen dat alleen maar om hem na te bootsen, jullie willen zijn zoals de blanke. Maar als jullie jezelf willen zijn, zeggen jullie: ‘voor mij een goed doorbakken stuk’. Jullie houden van warm voedsel, omdat jullie al bijzonder lang voedsel koken. Zij koken nog niet zolang. Tot voor kort kenden ze niet eens het vuur”.

Het begint met de tijd of periode waar Malcolm over spreekt. Hij noemt Egypte. Hier bedoelt hij vermoedelijk de Egyptische oudheid (ca. 3300 v. chr. – 332 v. chr.) mee. Het klopt dat het culturele en economische zwaartepunt toen niet in Europa lag, maar hoe je het ook went of keert, de Europese bevolking had reeds ontdekt hoe ze gewassen konden verbouwen en dieren domesticeren (neolithische ‘revolutie’, vanaf ca. 8.000 jaar v. chr.) Tevens waren ze er al achter gekomen hoe ze voedsel makkelijker eetbaar en beter verteerbaar konden maken door middel van het gebruik van vuur en dus ‘koken’. Het precieze tijdstip van de introductie van ‘koken’ is moeilijk vast te stellen door archeologen, maar het kan niet heel veel later geweest zijn dan de beheersing van het vuur door de mens. De tijd waarin de mens of in dit geval de Europeaan rauw vlees at, ligt ver voor de periode waarover Malcolm spreekt.

Met dit voorbeeld valt Malcolm in een lange traditie van ‘othering’ (definiëren van eigen positieve identiteit door het af te zetten tegen die van de ‘Ander’). Dit gebeurde in het verleden onder andere door middel van vermeende eetgewoonten toe te dichten aan een andere groep om ze zo als barbaars af te schilderen. Romeinen tegenover de Germanen, Chinezen tegenover Steppevolkeren en Europeanen tegenover Afrikanen of gekoloniseerde volkeren.

Rauw rundvlees

Dat de Europeaan tegenwoordig (nog steeds) rauw rundvlees eet is evident. Denk maar aan de fijn gesneden steaktartaar of dun gesneden carpaccio. Dit is een gewoonte die in andere eetculturen weinig navolging kent. Dit is omdat er niet overal zoveel rundvlees gegeten wordt als in het westen, het geen onderdeel is van de culinaire cultuur en aan het eten van rauw rundvlees kleven toch ook gezondheidsrisico’s. Hoewel dit minder is dan bij rauw kippen- of varkensvlees.

Wanneer we het hebben over eten van rauw rundvlees moet je bedenken dat bovenstaande voorbeelden nooit zonder aanmaak of garnituren worden gegeten. Rauw rundvlees heeft namelijk een zeer beperkt smaakgehalte. Anders is het wanneer, een van zichzelf goed mals stuk rund (lende, bavette, entrecote) wordt gebruikt dat gezouten en kort gebakken of gegrild wordt en daarmee de Maillardreactie (bruining door de verhitting van de suikers en aminozuren) heeft ondergaan. Dit in combinatie met het vet van het vlees geeft de meeste smaak. Malcolm heeft er kennelijk nooit bij stilgestaan dat dit type rundvlees geen lange bereiding behoeft. Dit komt misschien voort uit het feit dat voor Malcolm als moslim, het eten van bloed, waarvan vaak nog een restant achterblijft in rundvlees, om deze reden ongeschikt werd geacht.

Afwijkend is het, als het om delen van de koe gaat die veel in beweging zijn geweest. Deze delen zijn eigenlijk alleen geschikt om ‘laag en traag’ te garen (stoven) omdat dit vlees een veel groter aandeel bindweefsel bevat en dit alleen ‘opgelost’ kan worden door een langere bereiding in een ruime hoeveelheid vocht. Een “goed doorbakken stuk” rundvlees is dus ten alle tijden af raden omdat het dan veranderd in de spreekwoordelijke schoenzool. In dit geval is het overnemen van deze eetgewoonte vanwege de smaakbeleving  en eetbaarheid de juiste. De vraag is of het eten van rundvlees überhaupt moet worden overgenomen.

Culinaire toe-eigening

Hier komen we terug bij Malcolms gedachtegoed. Het eten van (rauw) rundvlees staat symbool voor een groter probleem. Hij wijst culinaire toe-eigening af omdat het in zijn ogen de zoveelste poging is van de Afro-Amerikaan om de witte Amerikaan te imiteren en daarmee het eigene te verloochenen. Hoewel de Afro-Amerikaanse keuken door de slavernij en de latere segregatiewetten in het zuiden (Jim Crow), één van schaarste was, heeft het dankzij zijn creativiteit genoeg te bieden. Denk bijvoorbeeld aan de algemeen geworden Amerikaanse klassiekers als gefrituurde kip, macaroni&cheese, maisbrood, hushpuppies (hartige gefrituurde maismeel balletjes) en collard greens (boerenkoolachtig). De term soul food werd populair in de jaren 60 en 70 dankzij de black power movement en wordt als één van de eerste keren genoemd in The Autobiography of Malcolm X (1965). De gerechten en de eetcultuur die onder soul food bekend staan zijn ontstaan tijdens de slavernij (16de – 19de eeuw) en hebben zich ontwikkeld tot een belangrijke bron van culturele identiteit en gemeenschapszin voor de zwarte gemeenschap. Iets om trots op te zijn. En zeker wanneer je kijk naar de hedendaagse interesse in de keuken van de zuidelijke Verenigde Staten, die voor een groot deel gebaseerd is op culinaire verdiensten van de tot slaaf gemaakte Afrikanen en Afro-Amerikaanse nazaten.

Tegenwoordig is er terecht veel kritiek op westerlingen die aan de haal gaan met gerechten en ingrediënten uit andere eetculturen en daar niet met het nodige respect mee omgaan.  Witte mensen denken blijkbaar nog steeds dat ze het ‘privilege’ hebben om zonder context en enige kennis gebruik te kunnen maken van andermans culinaire verdiensten. Deze koloniale mindset – onbewust of niet – behoort nog niet tot het verleden. Echter is dit de gemiddelde kok vaak niet eens kwalijk te nemen, want de opleiding en overtuiging missen vaak om verder te kijken dan de bereiding en smaak van een gerecht. Daarnaast zorgt tijdgebrek en gebrek aan motivatie er voor dat de fulltime kok geen ruimte heeft om het ‘gekaapte’ gerecht in de juiste context te plaatsen. Wordt er daarentegen met respect en aandacht omgegaan met gerechten uit verschillende culturen, dan kan het zorgen voor meer waardering en bewustwording. Op die manier geeft het juist blijk van erkenning en bewondering. Culinaire toe-eigening en vermenging is natuurlijk niet iets van vandaag de dag. Deze fenomenen hebben een onmetelijke invloed gehad op de ontwikkeling en ons huidige voedsellandschap en eetpatroon. Zonder ingrediënten en gerechten van buiten had zeker onze Nederlandse eetcultuur er een stuk kariger uitgezien.

Rest in Power!

Wat Malcolm doet is een interessante omkering van een beeldvorming en kritiek die gewoonlijk vanuit de dominante groep of cultuur naar voren komt. Hij gaf de witte Amerikaan ‘a taste of his own medicine’ door de rollen om te draaien. Malcolm bracht de zwarte gemeenschap in contact met hun rijke erfgoed.  Nu eens was de Afrikaan het lichtend voorbeeld van cultuur en kracht. Hoewel zijn historische- en voedselkennis soms iets te kort schoot – iets dat hij erkend – en weinig kaas had gegeten van voedselgeschiedenis. Ondermijnt dit zijn boodschap allerminst. Wat hij betekend heeft voor de trots en het zelfbewustzijn van de zwarte Amerikaan is ongekend. Het is dan ook bijzonder spijtig dat hij al op negenendertig jarige leeftijd vanwege jaloezie en afgunst vermoord werd, door een toen inmiddels corrupt geworden organisatie die het hogere doel uit het oog verloren was.

Malcolm X kan gezien worden als één van de belangrijkste en invloedrijkste (Afro) Amerikanen in de geschiedenis. Ook vandaag is het het gedachtegoed van Malcolm X nog altijd relevant en wordt door veel Afro-Amerikanen in de huidige strijd tegen politiegeweld en voor sociale rechtvaardigheid als zeer waardevol ervaren en aangepast aan de huidige tijd. In een land waar de nasleep van de slavernij nog steeds zo zichtbaar is in zaken als racisme, armoede, werkgelegenheid, onderwijs, gezondheidszorg, rechtssysteem, gevangenschap, massaopsluiting, stemrecht, kiezersonderdrukking enzovoorts, is zijn gedachtegoed en analyse nog altijd essentieel.

Verder lezen, kijken en luisteren:

  • Haley, the autobiography of Malcolm X, 1965. (boek)
  • Marable, Malcolm X: a life of reinvention, 2011. (boek)
  • Ball, Burroughs, eds. a lie of reinvention: correcting Manning Marable’s Malcolm X, 2012. (boek)
  • El Azzouzi, Malcolm X, 2016. (boek)
  • Edge, The Potlikkers papers: a food history of the modern south, 2017. (Boek)
  • Opie, Southern food and civil rights: feeding the revolution, 2017. (boek)
  • Twitty, The cooking gene: a journey through culinary history in the south, 2017. (boek)
  • Massimo Montanari, Honger en Overvloed, 1994. (boek)
  • Freidenreich, Foreigners and their food, 2011. (boek)
  • Godfather of Harlem, Epix/Ziggo, 2020. (serie)
  • Who killed Malcolm X?, Netflix, 2020. (serie)
  • Malcolm X, Spike Lee, Warner Bros. Pictures, 1992. (film)
  • Malcolm X: make it plain, PBS, 1994. (documentaire, te zien op youtube)